Lekarze, którzy oszukali okupanta

W centrum tej historii stoją dwaj młodzi lekarze – dr Eugeniusz Sławomir Łazowski i dr Stanisław Matulewicz. Działając w okolicach Rozwadowa i Zbydniowa, w warunkach okupacji niemieckiej, znaleźli sposób na wykorzystanie wiedzy mikrobiologicznej do ratowania ludzi przed wywózką na roboty przymusowe, represjami i głodem. Kluczową rolę odegrał test Weila-Felixa, stosowany wówczas do diagnozowania tyfusu plamistego. Test wykorzystywał reakcję surowicy pacjenta z komórkami bakterii Proteus vulgaris OX19. Dr Matulewicz odkrył, że wstrzyknięcie pacjentowi zawiesiny zabitych bakterii Proteus może wywołać fałszywie dodatni wynik testu – bez wywoływania choroby. To otworzyło drogę do stworzenia sfingowanej epidemii tyfusu, której Niemcy panicznie się obawiali. Lekarze działali w absolutnej tajemnicy. „Szczepili” wybrane osoby, zwiększali liczbę przypadków zimą, zmniejszali latem, aby „epidemia” wyglądała wiarygodnie. W 1942 i 1943 r. Niemcy ogłosili stan epidemii w kilku gminach, co doprowadziło do:

* wstrzymania wywózek na roboty,

* ograniczenia represji,

* zmniejszenia obowiązkowych dostaw żywności dla Niemców,

* wzrostu bezpieczeństwa mieszkańców.

W lutym 1944 r. niemiecka komisja próbowała zweryfikować sytuację, lecz dzięki sprytowi dr. Łazowskiego szybko pobrała krew od „najbardziej chorych”, po czym, obawiając się wszy i zarażenia, w pośpiechu opuściła teren. Wyniki testów potwierdziły „epidemię”.

Ocalona historia, która mogła zaginąć

Po wojnie obaj lekarze wyemigrowali, a ich historia została opisana dopiero wiele lat później, m.in. w książce dr. Łazowskiego pt. Prywatna wojna. Wspomnienia lekarza-żołnierza 1933-1944. Mimo to przez długi czas pozostawała mało znana, a w Internecie zaczęły pojawiać się nieścisłości, np. błędne informacje o rzekomym uratowaniu 8 tys. Żydów, czemu sam Łazowski jednoznacznie przeczył w swojej książce, twierdząc, że dla Żyda tyfus byłby wyrokiem śmierci. Natomiast razem z dr. Matulewiczem ratował Żydów, lecząc ich w ukryciu wbrew zakazom i mimo grożących za to sankcji ze strony okupantów.

Badaczka, która przywraca pamięć o konspiracji mikrobiologicznej

Współczesne odrodzenie zainteresowania tą historią zaczęło się od... przypadku! – Zaczęło się to ok. 10 lat temu, kiedy mój mąż znalazł w Internecie informacje na temat dwóch lekarzy, którzy za pomocą bakterii Proteus wywołali fałszywą epidemię tyfusu. Choć mąż nie jest mikrobiologiem, to pamiętał, że zajmuję się właśnie bakteriami z rodzaju Proteus i podzielił się ze mną tą historią. Oboje zaczęliśmy szukać dalszych informacji – wspomina prof. Drzewiecka. Badaczka nawiązała kontakt z Muzeum Regionalnym w Stalowej Woli, gdzie rozgrywały się wydarzenia, zdobyła materiały archiwalne i zaczęła popularyzować tę historię. Została zaangażowana w 2017 r. w roli eksperta-mikrobiologa do współpracy przy realizacji filmu dokumentalnego pt. „W poszukiwaniu polskiego Schindlera”, którego polska premiera odbyła się we wrześniu 2022 r. – Zdjęcia do filmu były realizowane u nas – na Wydziale Biologii i Ochrony Środowiska UŁ, w instytutowej sali ćwiczeniowej – podkreśla prof. Drzewiecka.

Od filmu dokumentalnego do artykułu naukowego – historia ma swój dalszy ciąg

– Widząc mnie w filmie, półtora roku temu skontaktowała się ze mną lekarka polskiego pochodzenia, Justyna Nunes-Biesiadecka, która pracuje w Niemczech i pisze doktorat na temat tej historii u zafascynowanego nią prof. Gerda Fätkenheuera z Uniwersytetu w Kolonii. Poprosiła mnie o pomoc, a ja po wielu rozmowach i dzieleniu się różnymi materiałami, które zdobyłyśmy w czasie naszych badań, zaproponowałam wspólne napisanie artykułu, który już dawno miałam w planach, a który z naukowego punktu widzenia przeanalizuje ten fenomen na podstawie dostępnych materiałów źródłowych i publikacji naukowych – relacjonuje badaczka. 

Niedawno (w lutym 2026 r.) ta właśnie publikacja pt. „Resistance by applied immunology: fabricated typhus epidemic as civil protection in occupied Poland during World War II”, której autorami są Justyna Nunes‑Biesiadecka, Dominika Drzewiecka, Sören Gatermann, Jonathan Jantsch oraz Gerd Fätkenheuer, ukazała się w międzynarodowym czasopiśmie naukowym „Infection”. O tej niezwykłej historii prof. Drzewiecka opowiadała również na wykładzie pt. „Konspiracja mikrobiologiczna. Niesamowita historia polskich lekarzy i sfingowanej epidemii ratującej życie w czasie II wojny światowej”, który odbył się w ramach Nocy Biologów 2026, a także w audycji Radia Łódź Szkiełko i oko pt. „O konspiracji mikrobiologicznej”. Dodatkowo historią zainteresowała się także niemiecka prasa, która opublikowała artykuły na temat działań lekarzy i naukowych analiz tej historii.

Dziedzictwo, które trwa

Działania prof. Dominiki Drzewickiej sprawiły, że historia konspiracyjnej walki mikrobiologicznej zaczęła docierać do szerokiej publiczności. Dzięki pracy naukowców i popularyzatorów konspiracja mikrobiologiczna z okolic Stalowej Woli staje się coraz szerzej znana – zarówno w Polsce, jak i za granicą. To opowieść o sprycie, odwadze i sile nauki, a także o tym, jak pasja badawcza może przywrócić światu zapomniany fragment historii.

Materiał: dr hab. Dominika Drzewiecka (Katedra Biologii Bakterii, Wydział Biologii i Ochrony Środowiska UŁ)

Redakcja: Kamila Knol-Michałowska, Mateusz Kowalski (Centrum Promocji, Wydział Biologii i Ochrony Środowiska UŁ)

Zdjęcie główne: Muzeum Regionalne w Stalowej Woli